Dünya 16:14 06.09.2023

Priqojinin öldürülməsi biznes məsələsidir, qisas deyil - “Foreign Polisy”nin təhlili

Çoxları "Vaqner” muzdlularının lideri Yevgeni Priqojin qrupun digər rəhbərləri ilə birlikdə ölümünü Rusiya prezidenti Vladimir Putinin qiyam cəhdinə görə çoxdan gözlənilən qisası olduğunu fərz edirdi. Qətl ola biləcək şeyin əsl səbəbləri isə yəqin ki, fərqlidir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Foreign Polisy”nin Priqojinin ölümü ilə bağlı təhlil yazısı bu sözlərlə başlayır.

FP yazır ki, Priqojinin üsyanının Putinə alçaldıcı göründüyünü nəzərə alsaq, bunun qisas olması fikri şirnikləndiricidir. Ancaq bütün hadisələri təhlil etsəniz, əlavə ediləcək heç bir şey yoxdur. Qisas motivi Putinin Priqojini rəsmən əfv etməsi ilə bir araya sığmır və iyun ayında amnistiya müqabilində üsyançı konvoyunu geri döndərməyə, qoşunlarını tərksilah etməyə və Belarusa sürgünə getməyə razılaşdı. Əvəzində isə Priqojinin şəxsi təyyarə qeydlərinə, Sankt-Peterburqda, Moskvada və Afrikada müşahidələrə əsasən, o, Minsk villasında məskunlaşmaqdan başqa hər şeyi etdi.

Həm Priqojin, həm də Putin 1990-cı illərdə qarışıq və xaotik sərvət və güc əldə ediblər. Bu, quldur döyüşləri dövrü idi, hakimiyyətlə bağlı mübahisələr zorakılıq yolu ilə həll edilirdi. Rusiyanın iri şəhərlərinin küçələrində oliqarxların, rəqiblərin, siyasətçilərin və mütəşəkkil cinayətkarların partlayışları və müqavilə əsasında güllələnməsi adi hal almışdı. Rusiyada varlı olmaq riskli və ölümə bərabər idi.

Putinin Rusiya elitasına, istər kriminal, istər biznesmen, istərsə də siyasətçilərə verdiyi mesajın bir hissəsi onun bu zorakılığa son qoyması və ya heç olmasa məhdudlaşdırması idi. Həqiqətən də, 2021-ci ilə kimi, Putinin hakimiyyətinin başlanğıcından bəri Rusiyada adam öldürmə nisbəti demək olar ki, 76% azalıb. Mübahisələri güllə ilə deyil, Putinin qoyduğu sistemlə ölümcül yolla həll etmək olar. Jurnalistlər kimi rejimin düşmənləri də ədalətli oyun nümayiş etdirsələr də, hakimiyyətdə olan quldurlar rəsmən müdafiə olunurdu. Uğursuz üsyandan sonra Priqojindən bu qaydalarla oynamağa davam etməsi istəndi; onun rədd edilməsi və vəhşicəsinə ölümü qanlı qarşıdurma dövrünə qayıdış demək ola bilər.

Putinin özünün dediyinə görə, Priqojini Rusiya prezidenti qovmayıb, silahlı qiyamdan cəmi bir həftə sonra onunla Kremldə görüşüb. İyul ayında Priqojin Putinin 17 dövlətin başçısı ilə danışıqlar apardığı Sankt-Peterburqda Kremlin sponsorluğu ilə keçirilən Afrika liderlərinin sammitində iştirak edərkən çəkilmiş şəklini şəbəkədə yerləşdirib. Rusiya kəşfiyyatından qaçan adam belə edə bilməzdi.

Bununla Rusiya prezidentinin sadəcə olaraq "Vaqner” liderinin təyyarəsinə bomba sifariş qoydurmazdan əvvəl gözünə kül üfürməyə çalışmasıyla bağlı nəzəriyyə də məntiqsizdir. Kremlin Rusiyaya səfərləri zamanı Priqojinin öldürülməsinə göstəriş vermək üçün çoxlu imkanlar var idi.

Əlbəttə ki, qisas böyük qəlyanaltı ola bilər. Lakin Putin fikrini dəyişsə və Priqojinə verdiyi təhlükəsizlik zəmanətindən imtina etsəydi, onunçün o qədər də asan olmazdı. Moskvaya qarşı "Ədalət yürüşü”ndə "Vaqner”i məhv edə bilmədikdən sonra Putin üsyanı dayandırmaq üçün Priqojini əfv etməyə razılaşdı və onun təhlükəsizliyinə açıq şəkildə zəmanət verdi. Bu qərar üzərində oynamaq, yəqin ki, bu epizodu tez və məhdud məhvlə bitirmək istəyi deyil, həm də Ukrayna ərazisini fəth etmək qabiliyyətini nümayiş etdirən yeganə "Vaqner” qüvvələrinin Kremlin imperialist ambisiyaları üçün faydalı ola biləcəyinə inam idi. Sövdələşmənin qiyməti sadəcə Priqojinin yoxa çıxmasına icazə vermək vədi idi.

Putin, şübhəsiz ki, dünya ictimaiyyətinə, mətbuata və Rusiya ictimaiyyətinə mütəmadi olaraq yalan danışsa da, Rusiya hökumətinin klan və mafiya sistemindəki elit bir insayderin bu cür hərəkətləri daha ciddi nəticələrə səbəb olur. Güc elitaları və oliqarxlar fikirləşə bilər ki, onlar özləri belə hiylənin qurbanı ola bilərlərmi və Putinin sözlərinə etibar etmək olarmı? Putin dövrünün oliqarxlarının yazılmamış qaydası budur ki, qəniməti hakimiyyətdə olan məmurlarla bölüşdükcə, səndən nə istəyirlər-istəsinlər, Kremlin istəklərinə tabe olduqca və icazəsiz siyasi fəaliyyətlə məşğul olmadıqca, sistem sizin qayğınıza qalacaq, şəxsi təhlükəsizliyinizi və daha da varlanmağınızı təmin edəcək. Putin üçün bu sövdələşməni pozmağın nəticələri elitanın mümkün etibarını və dəstəyini itirmək ola bilər.

Priqojinin ölməyə layiq olan xain kimi qəbul edilməməsinin başqa bir göstəricisi Rusiya elitasının əsas üzvlərinin onun ölümünə reaksiyadır. Putinin keçmiş cangüdəni, Tula vilayətinin hazırkı qubernatoru və müdafiə naziri kimi tez-tez istinad edilən mümkün varisi Aleksey Dümin deyib ki, Priqojin "ölkəsi üçün çox işlər görmüş əsl vətənpərvərdir və Vətən buna görə onu xatırlayacaq”. O, ölən "Vaqner” liderləri haqqında bəyan etdi ki, "onlar xain deyildilər”. Çeçenistanın nüfuzlu başçısı və Putinin tərəfdarı Ramzan Kadırov Priqojinin ölümünü "millət üçün böyük itki” adlandırıb. Priqojin sədaqətsizliyə görə "silinmiş olsaydı”, Kremlin əsas elitalarından belə təriflər mümkün olmazdı.

Priqojinin silahlı üsyana görə səmimi şəkildə bağışlana bilməsinin səbəbi onun hərəkətlərinin Putinin mövqeyinə etiraz etmək məqsədi daşımamasıdır. Əvəzində Priqojin müdafiə naziri Sergey Şoyqunun özəl hərbi şirkətləri ləğv etmək və onları Rusiya silahlı qüvvələrinin nəzarəti altına almaq planına etiraz edib. Priqojinin üsyanının hədəfi Kremlin rəhbərini dəyişmək deyil, muzdlu qoşunları üzərində nəzarəti saxlamaq və ona verilmiş çox əlverişli imkanları qorumaq idi. Mahiyyət etibarı ilə bütün üsyan rus elitası arasında işgüzar mübahisə idi.

Putinin sui-qəsdi niyə sifariş verməsinin daha çox ehtimal edilən izahı odur ki, Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenkonun vasitəçiliyi ilə iyun ayında imzalanmış razılaşmadan imtina edən Putin deyil, Priqojin olub. Priqojinin üsyanının cəzası üsyançıdan özünün böyük biznes imperiyasının böyük hissəsindən əl çəkməsi və Kremldəki dostlara o imperiyanı ələ keçirməyə imkan vermək idi.

Xatırladaq ki, avqustun 23-də Rusiyanın Tver vilayətində "Vaqner”in rəhbəri Yevgeni Priqojinin təyyarəsi qəzaya uğrayıb. Heç kim sağ qalmayıb. Ukrayna Prezident Aparatı rəhbərinin müşaviri Mixail Podolyak hesab edir ki,  Priqojini Rusiya hakimiyyəti məhv edib. 

Pqriqojin avqustun 29-da Sankt-Peterburqda Poroxovski qəbiristanlığında atasının yanında dəfn edilib. Qəbiristanlığa cəmi 30-a yaxın adam gəlib.

Alpər